Θεραπεία τραύματος μέσω EMDR

“Ξέρω γιατί αντιδρώ έτσι, αλλά εκείνη τη στιγμή δεν μπορώ να το ελέγξω.”
“Το έχω σκεφτεί, το έχω αναλύσει, το καταλαβαίνω, αλλά ξαναγυρνάω πάντα στο ίδιο σημείο.”
“Σαν ένα κομμάτι μου να ξέρει και ένα άλλο κομμάτι να με πηγαίνει αλλού.”

Τα παραπάνω συναντώνται στις ιστορίες των ανθρώπων πολύ συχνά. Και συνήθως δεν σημαίνει ότι κάποιος είναι αδύναμος ή ότι δεν προσπαθεί αρκετά. Συχνά σημαίνει ότι μέσα του υπάρχουν εμπειρίες που δεν έχουν επεξεργαστεί πραγματικά, αλλά συνεχίζουν να ενεργοποιούνται στο παρόν.

Εκεί το ψυχικό τραύμα και το EMDR αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Τι είναι το ψυχικό τραύμα;

Όταν μιλάμε για τραύμα, δεν εννοούμε μόνο ένα μεγάλο, σοκαριστικό γεγονός. Τραύμα μπορεί να είναι κάτι που έγινε, αλλά και κάτι που έλειψε.

Μπορεί να αφορά ένα ατύχημα, μια απώλεια, μια κακοποίηση ή μια έντονα τρομακτική εμπειρία. Μπορεί όμως να αφορά και κάτι πιο σιωπηλό και χρόνιο, το να μεγαλώνει κάποιος χωρίς σταθερή συναισθηματική ασφάλεια, χωρίς έναν γονιό που να μπορεί να τον δει, να τον ηρεμήσει, να τον καταλάβει όταν φοβάται, θυμώνει ή πονά.

Τότε το βίωμα αυτό δεν μένει μόνο ως “ανάμνηση”. Αποτυπώνεται στον τρόπο που ο άνθρωπος αισθάνεται τον εαυτό του, τους άλλους και τον κόσμο. Μπορεί να κουβαλά μέσα του μια βαθιά αίσθηση ότι δεν είναι ασφαλής, ότι δεν αξίζει, ότι είναι μόνος, ότι πρέπει να προσέχει συνεχώς, να ελέγχει, να αποσύρεται ή να είναι έτοιμος να αμυνθεί.

Έτσι, μια δυσκολία στο παρόν δεν βιώνεται μόνο ως κάτι που συμβαίνει τώρα. Μπορεί να ακουμπά παλιά βιώματα πόνου, φόβου, ντροπής ή εγκατάλειψης.

Και τότε η αντίδραση συχνά φαίνεται “υπερβολική” μόνο όμως αν την δούμε αποκομμένη από το παρελθόν.

Τι είναι το EMDR;

Το EMDR είναι τα αρχικά των λέξεων Eye Movement Desensitization and Reprocessing. Πρόκειται για μια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση που βοηθά τον άνθρωπο να επεξεργαστεί τραυματικές ή έντονα φορτισμένες εμπειρίες που έχουν μείνει κατά κάποιον τρόπο “μπλοκαρισμένες” στο νευρικό σύστημα.

Με απλά λόγια, υπάρχουν εμπειρίες που ο ψυχισμός δεν μπόρεσε να αφομοιώσει τη στιγμή που συνέβησαν. Έτσι, δεν μένουν μόνο στο παρελθόν ως μια δύσκολη ανάμνηση, αλλά συνεχίζουν να επηρεάζουν το παρόν, στις σχέσεις, στην αυτοεικόνα, στο σώμα, στην αίσθηση ασφάλειας, στον τρόπο που κάποιος αντιδρά όταν πυροδοτείται.

Το EMDR δεν έχει στόχο να σβήσει τη μνήμη, ούτε να πείσει τον άνθρωπο ότι “δεν ήταν τίποτα”. Στόχος είναι η εμπειρία να μπορέσει να επεξεργαστεί, ώστε να πάψει να βιώνεται σαν κάτι που εξακολουθεί να συμβαίνει τώρα.

Πώς μπορεί να βοηθήσει το EMDR;

Το EMDR μπορεί να βοηθήσει όταν κάποιος νιώθει ότι παγιδεύεται σε μοτίβα που καταλαβαίνει νοητικά αλλά δεν μπορεί να αλλάξει εύκολα.

Για παράδειγμα, μπορεί να υπάρχει έντονος φόβος εγκατάλειψης, δυσκολία στην εμπιστοσύνη, απότομες εκρήξεις θυμού, κρίσεις πανικού, ντροπή, υπερεπαγρύπνηση, τάση για αποφυγή, συναισθηματικό μούδιασμα ή μια βαθιά αίσθηση ότι “κάτι δεν πάει καλά με μένα”.

Πολύ συχνά αυτά δεν είναι απλώς “κακές συνήθειες” ή “αρνητικές σκέψεις”. Είναι τρόποι με τους οποίους ο άνθρωπος έμαθε να επιβιώνει. Είναι τρόποι που κάποτε βρήκε και χρησιμοποίησε προκειμένου να προστατευθεί.

Το EMDR βοηθά ώστε η μνήμη να επεξεργαστεί ξανά με έναν πιο προσαρμοστικό τρόπο. Καθώς αυτό συμβαίνει, η συναισθηματική ένταση μειώνεται, το σώμα αποφορτίζεται και ο άνθρωπος αρχίζει να συνδέεται με μια διαφορετική αίσθηση για τον εαυτό του.

Εκεί που πριν υπήρχε το “δεν είμαι ασφαλής”, μπορεί να αρχίσει να εμφανίζεται το “μπορώ πλέον να εμπιστευτώ”.
Εκεί που υπήρχε το “φταίω εγώ για όλα”, μπορεί να αναδυθεί το “μπορώ να είμαι ο εαυτός μου”.
Εκεί που υπήρχε το “είμαι μόνος”, μπορεί να δημιουργηθεί σταδιακά χώρος για μια νέα εμπειρία σχέσης και στήριξης.

EMDR και η θεωρία συναισθηματικού δεσμού

Ο άνθρωπος δεν τραυματίζεται στο κενό. Τραυματίζεται μέσα σε σχέσεις.

Μέσα από τις πρώτες σημαντικές σχέσεις του μαθαίνει αν οι ανάγκες του χωρούν, αν τα συναισθήματά του αντέχονται, αν μπορεί να στραφεί προς έναν άλλον άνθρωπο όταν φοβάται, αν ο άλλος θα είναι εκεί ή αν θα αποσυρθεί, θα τον ακυρώσει ή θα τον τρομάξει.

Έτσι, πολλές τραυματικές εμπειρίες δεν αφορούν μόνο το “τι έγινε”, αλλά και το “ήμουν μόνος μέσα σε αυτό”. Από αυτή την άποψη, το τραύμα συνδέεται βαθιά με τον συναισθηματικό δεσμό.

Το ίδιο ισχύει και θεραπευτικά. Παρόλο που το EMDR είναι μια δομημένη προσέγγιση, δεν είναι μια ψυχρή τεχνική που εφαρμόζεται μηχανικά. Χρειάζεται θεραπευτική σχέση, αίσθηση ασφάλειας, συντονισμό και σεβασμό στον ρυθμό του ανθρώπου. Χρειάζεται ένας άλλος που να μπορεί να μείνει μαζί του ενώ πλησιάζει δύσκολο υλικό, χωρίς να τον πιέζει και χωρίς να τον αφήνει μόνο.

Και αν το δούμε συστημικά, αυτό που κουβαλά ο άνθρωπος δεν αφορά μόνο τον “εσωτερικό του κόσμο” με την στενή έννοια. Αφορά και τα μοτίβα που έχουν διαμορφωθεί μέσα στην οικογένεια, στους ρόλους που ανέλαβε, στις σχέσεις στις οποίες έμαθε να υπάρχει, στους τρόπους που έμαθε να προστατεύεται, να διεκδικεί ή να χάνεται.

Έτσι, η επεξεργασία μιας τραυματικής εμπειρίας αλλάζει όχι μόνο το πώς θυμάμαι, αλλά και το πώς σχετίζομαι.

Πώς γίνεται η θεραπεία EMDR;

Το EMDR είναι μια θεραπεία με συγκεκριμένη δομή. Δεν ξεκινά κανείς αμέσως από το πιο δύσκολο τραυματικό υλικό.

Πρώτα χρειάζεται να υπάρξει κατανόηση του ιστορικού, της παρούσας δυσκολίας και του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται το σύστημα του ανθρώπου. Χρειάζεται επίσης προετοιμασία και σταθεροποίηση, ιδιαίτερα όταν μιλάμε για σύνθετο τραύμα, για χρόνια απορρύθμιση ή για ανθρώπους που δυσκολεύονται να αισθανθούν επαρκή εσωτερική ασφάλεια.

Στη συνέχεια επιλέγεται ένας στόχος για επεξεργασία. Αυτός μπορεί να είναι μια συγκεκριμένη ανάμνηση, μια σκηνή, μια εικόνα, μια αρνητική πεποίθηση για τον εαυτό, ένα σωματικό βίωμα ή ένα σύνολο εμπειριών που συνδέονται μεταξύ τους.

Καθώς η διαδικασία προχωρά, ο άνθρωπος καλείται να αφήσει το μυαλό του να φέρει οποιονδήποτε συνειρμό και τότε το υλικό αρχίζει να “κινείται”. Ο άνθρωπος μπορεί να έρχεται σε επαφή με εικόνες, σκέψεις, συναισθήματα, σωματικές αισθήσεις και συνδέσεις που πριν ήταν παγωμένες ή αποσυνδεδεμένες. Σταδιακά η εμπειρία χάνει τη δύναμη να τον κατακλύζει και αρχίζει να εντάσσεται με έναν πιο ολοκληρωμένο τρόπο στην ιστορία του.

Ποια είναι συνοπτικά τα στάδια του EMDR;

Η θεραπεία EMDR περιλαμβάνει οκτώ στάδια.

Ξεκινά με τη λήψη ιστορικού και τον σχεδιασμό της θεραπείας. Ακολουθεί η προετοιμασία, όπου χτίζεται ασφάλεια, σταθεροποίηση και θεραπευτική συμμαχία. Στη συνέχεια γίνεται η αξιολόγηση του στόχου που θα δουλευτεί: της εικόνας, της αρνητικής πεποίθησης, του συναισθήματος και της σωματικής αίσθησης που τον συνοδεύουν.

Μετά ακολουθεί η απευαισθητοποίηση, όπου το τραυματικό υλικό επεξεργάζεται. Έπειτα γίνεται η εγκατάσταση μιας πιο προσαρμοστικής θετικής πεποίθησης, ο έλεγχος του σώματος για τυχόν υπολειπόμενη ένταση, το κλείσιμο της συνεδρίας και τέλος η επαναξιολόγηση στην επόμενη συνάντηση.

Αυτή η δομή έχει σημασία. Γιατί όταν μιλάμε για τραύμα, δεν αρκεί να αγγίξουμε το δύσκολο υλικό. Χρειάζεται να υπάρχει τρόπος να το κάνουμε με ασφάλεια και με αρκετή στήριξη.

Τι είναι το BLS;

Το BLS σημαίνει Bilateral Stimulation, δηλαδή αμφίπλευρη διέγερση.

Είναι το πιο γνωστό ίσως στοιχείο του EMDR και μπορεί να γίνεται με διάφορους τρόπους: με κινήσεις των ματιών δεξιά-αριστερά, με εναλλασσόμενους ήχους ή με εναλλασσόμενα taps στα δύο χέρια ή στα δύο γόνατα.

Η αμφίπλευρη διέγερση χρησιμοποιείται ενώ ο άνθρωπος κρατά σε επαφή ένα μέρος του υλικού που επεξεργάζεται. Δεν πρόκειται για ύπνωση, ούτε για απώλεια ελέγχου. Ο θεραπευόμενος παραμένει παρών, σε επαφή με το εδώ και τώρα και σε συνεχή σύνδεση με τον θεραπευτή.

Η διαδικασία αυτή φαίνεται να διευκολύνει την επεξεργασία, ώστε η μνήμη να πάψει να είναι τόσο “παγωμένη”, τόσο ωμή, τόσο φορτισμένη. Με τον καιρό, αυτό που κάποτε ενεργοποιούσε έντονη απορρύθμιση μπορεί να γίνει πιο ανεκτό και κατανοητό.

Είναι το EMDR κατάλληλο για όλους;

Όχι με τον ίδιο τρόπο και όχι στην ίδια χρονική στιγμή.

Υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν σχετικά σύντομα να προχωρήσουν στην επεξεργασία ενός συγκεκριμένου τραυματικού γεγονότος. Υπάρχουν όμως και άνθρωποι με σύνθετο τραύμα, αναπτυξιακές πληγές δεσμού ή χρόνια απορρύθμιση, όπου η θεραπεία χρειάζεται περισσότερο χρόνο στην προετοιμασία, μεγαλύτερη έμφαση στη σταθεροποίηση και πολύ μεγαλύτερη προσοχή στον ρυθμό.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το EMDR δεν μπορεί να βοηθήσει. Σημαίνει ότι χρειάζεται σωστή κλινική εκτίμηση και προσαρμογή στον άνθρωπο, όχι το αντίστροφο.

Γιατί πολλές φορές αυτό που φαίνεται σαν “αντίσταση” είναι στην πραγματικότητα ένας παλιός, σοφός τρόπος προστασίας.

Το EMDR σβήνει το παρελθόν;

Όχι.

Το παρελθόν δεν διαγράφεται. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο ζει μέσα στο παρόν.

Μια εμπειρία που πριν πυροδοτούσε φόβο, ντροπή, σφίξιμο, πανικό ή αποσύνδεση μπορεί σταδιακά να γίνει μια δύσκολη αλλά επεξεργασμένη εμπειρία. Κάτι που συνέβη, που έχει τη θέση του στην ιστορία του ανθρώπου, αλλά δεν καθορίζει πια με τον ίδιο τρόπο το σώμα, τη σχέση και την εικόνα του εαυτού.

Και αυτό είναι ίσως από τα πιο σημαντικά στοιχεία της θεραπείας, ότι ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πια να ζει σαν να βρίσκεται ακόμη στο παρελθόν.

Κλείνοντας

Πολλές φορές ο άνθρωπος δεν χρειάζεται άλλη μία εξήγηση για το τι “πρέπει” να κάνει. Συνήθως το ξέρει ήδη.

Αυτό που χρειάζεται είναι βοήθεια ώστε το σώμα του, το συναίσθημά του, η μνήμη του και οι βαθύτερες πεποιθήσεις του να μπορέσουν να μετακινηθούν. Να μη μένουν εγκλωβισμένα σε παλιές εμπειρίες που συνεχίζουν να τον οργανώνουν εσωτερικά.

Το EMDR είναι μια θεραπευτική προσέγγιση που μπορεί να υποστηρίξει ουσιαστικά αυτή τη διαδικασία. Όχι αποκομμένα από τη σχέση, ούτε αποκομμένα από την ιστορία του ανθρώπου, αλλά με τρόπο που να συνδέει το τραύμα, το σώμα, τον δεσμό και τη δυνατότητα για μια νέα εμπειρία του εαυτού και των άλλων.